 16 Ekim 1919'da Tahran'da doğdu. 16 Eylül 1941 - 11 Şubat 1979 tarihleri arasında İran şahıydı. Batı yanlısı
bir dış politika izlemiştir, İran'ın son monarşik lideridir. Şehinşah
(Kralların Kralı) ve Sayeh-eh-Khodah (Allah'ın Yeryüzündeki Gölgesi)
gibi imparatorluk ünvanları vardır.
Gençliği
Pehlevi Hanedanı'nın kurucusu Rıza Şah Pehlevi'nin en büyük
oğluydu. İsviçre'de öğrenim gördükten sonra 1935 - 1938 arasında İran'da
Askeri Akademi'de eğitim aldı. Sovyetler Birliği ve Birleşik Krallık'ın,
Almanya'yla işbirliğini önlemek için İran'ı işgal etmesi üzerine tahta
çıktı (1941).
Hükümdarlığı
Bu ülkelerle, işgal kuvvetlerinin en kısa sürede geri çekilmesi
karşılığında bir antlaşma imzalayarak 1943'te Almanya'ya savaş açtı.Bu
arada sarsılan şahlık otoritesini İngiliz desteğiyle ayakta tutmayı
başardı.
Petrol Millileştirmeleri ve 1953 Darbesi
II. Dünya Savaşı sonrasında petrol yataklarının yabancı şirketlere açma
politikası, Muhammed Musaddık önderliğinde güçlü bir milliyetçi
hareketin doğmasına yol açtı. Mart 1951'de Anglo-Iranian Oil Company'nin
(AIOC) İran'daki mal varlığını millileştirmeye ilişkin bir yasayı
meclisten geçirmeyi başaran Musaddık hızla güçlenmeye başladı. Nisan
sonunda Muhammed Rıza Şah, Muhammed Musaddık'ı başbakanlığa atamak
zorunda kaldı.Ağustos 1953'te Musaddık'ı başbakanlıktan uzaklaştırma
girişimi boşa çıktıktan sonra İran'dan kaçtı. Daha sonra ABD tarafından
desteklenen Musaddık karşıtlarının yarattığı karışıklıkların ardından
geri dönerek yeniden iktidarı devraldı.(Ajax Operasyonu)
Dış ilişkiler
Batı'yla ekonomik ve siyasi işbirliğini artırmaya özen gösterdi.1955'te
Bağdat Paktı'na katılma kararı aldı. Yemen İç Savaşı'nda
cumhuriyetçilere karşı kraliyet yanlılarını destek verdi. Basra
Körfezi'ndeki bazı adalar üzerinde hak talep edip işgal etmesi körfez
emirlikleri ile gerginlik yaşamasına neden oldu. 1960'larda ve
1970'lerde daha bağımsız bir dış politikaya yönelerek SSCB ve Doğu
Bloğu ülkeleriyle de iyi ilişkiler kurdu. Şatt-ül-Arap su yolu nedeniyle
Irak ile yaşadığı sorunu bu ülkedeki Kürt ayrılıkçıları destekleyerek
çözmeye çalıştı. Muhammed Rıza Şah iktidarı sırasında İran, Türkiye ile
beraber İsrail'i tanıyan iki müslüman ülkeden biriydi.
Modernizasyon ve Otokrasi
1956'da CIA destekli gizli polis örgütü SAVAK'ı kurdurdu. Böylece
konumunu güçlendirdikten sonra 1963'te ABD desteğiyle Beyaz Devrim
adını verdiği bir ulusal kalkınma programı uygulamaya girişti. Hava,
kara ve demir yolları ağının genişletilmesini, bir dizi baraj ve sulama
projesini, sıtma gibi hastalıkların kökünün kazınmasını, sanayinin
geliştirlmesini ve toprak reformunu kapsayan bu programla birlikte
kırsal alanlara sağlık ve eğitim hizmetlerini götürücek bir
örgütlenmeyi başlattı. 1971'de Pers İmparatorluğu'nun 2,500. yıldönümü
kutlamak üzere bir tören düzenledi. Bu törende İran tarihinde yeni bir
uygulama başlatarak karısı Farah Diba'ya imparatoriçe (şahbanu) tacı
giydirdi. 1975'te çok-partili siyasi yapıyı ortadan kaldırarak Rastakhiz
Partisi'ni (yeniden canlanma) tek legal parti ilan etti.
İran İslam Devrimi
Beyaz Devrim reformlarını yetersiz bulan ve yavaş uygulanmasından
yakınan çevrelerin yanı sıra Batılılaşmanın İslama karşı olduğunu
savunan dini çevrelerin tepkileriyle karşılaştı. Öte yandan baskıcı
yönetim biçiminden, hükümetteki yolsuzluklardan, petrol ihracından
sağlanan gelirlerin dengesiz dağılımı ve gizli polis örgütü SAVAK'ın
uygulamalarından dolayı, doğrudan Muhammed Rıza Pehlevi'yi hedef alan
bir muhalefet de gelişti. 1978'de İran'ın büyük kentlerinde başlayan
muhalefet hareketleri ayaklanma ve karışıklıklara dönüştü. Art arda 4
hükümetin düşmesinden sonra 16 Ocak 1979'da Şah ülkeyi terk etti.
Muhalefetin çevresinde toplandığı Ayetullah Humeyni'nin sürgün yaşadığı
Fransa'dan dönüşünden sonra 1 Nisan 1979'da yapılan halk oylamasıyla
İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi.
Sürgün Hayatı ve Ölümü
Bir süre Mısır, Fas, Bahamalar ve Meksika'da kalan şah, yakalandığı lenf
kanserinin tedavisi için 22 Ekim 1979'da ABD'ye gitti. İki hafta sonra
İran'da hükümetten destek alan militan gruplar ABD Büyükelçiliğini
basarak 50'den fazla Amerikalıyı rehin aldılar ve rehinelere karşılık
Muhammed Rıza Pehlevi'nin İran'a iade edilmesini istediler. Bu isteğin
kabul edilmemesine karşın, ABD'den ayrılarak Panama'ya giden Şah, Enver
Sedat'ın çağrısı üzerine Kahire'ye geçti ve orada öldü (27 Temmuz 1980).
Evlilikleri ve Çocukları
3 kez evlenen Muhammed Rıza Pehlevi ilk evliliğini 1939'da Mısır Kralı
I. Fuad'ın kızı Fevziye, ikinci evliliğinide 1951'de Süreyya
İsfendiyari Bahtiyari yapmıştır. Ancak iki evliliği de erkek varis
olmadığı için bitirmiştir.1959'de evlendiği üçüncü karısı Farah
Diba'nın 1960'ta Rıza Pehlevi'yi doğurması ile Pehlevi Hanedanı bir
erkek varis kazandı. Toplam 4 çocuğu vardır.
Yazıyı alıntıla | Okunma: 152
|