Luis Bunuel

1900'de Ä°spanya'da doÄŸdu. Madrid Üniversitesi'ne girmeden önce Cizvit eÄŸitimi aldı. Üniversitede Salvador Dali ve Frederico Garcia Lorca ile tanıştı. Frizt Lang'ın filmi Kader'den etkilenerek sinema eÄŸitimi almak için avangard deneyimlerin boy gösterdiÄŸi 1920'lerin Paris'ine gitti. Deneysel filmlerin yönetmeni Jean Epstein'ın yardımcısı oldu ve 1929'da aralarında Salvador Dali'nin de bulunduÄŸu arkadaÅŸlarıyla birlikte gerçeküstücü bir klasik olan Bir Endülüs KöpeÄŸi adlı ünlü filmi gerçekleÅŸtirdi. Film bir skandala neden oldu. Bunuel 1930'da yine bir skandala neden olan Altın ÇaÄŸ'ı çekti. 1939'da iç savaÅŸ sırasında BirleÅŸik Devletler'e gitti ve belgeseller çekti. 1946'da Meksika'ya gitti ve burada uluslar arası düzeyde dikkati çekip beÄŸeni toplayacağı bir dizi film yönetti. Meksika'da yaptığı bu filmlerle Bunuel, gerçeküstücü mizahla toplumsal melankolinin az bulunur karışımını daha da geliÅŸtirmiÅŸ; gerçeküstücü özellikte bir belgesel duygusunu dağınık, sürekliliÄŸi olmayan bir anlatım türüyle bütünleÅŸtirmiÅŸtir. Bunuel 1955'te Fransa'ya döndü ve onu sinema sanatının merkezine yerleÅŸtirecek olan üç ortak yapıma imza attı. 1961'de Ä°spanyol hükümeti tarafından Viridiana'yı çekmesi için Ä°spanya'ya davet edildi.

Senaryo önceleri onaylansa da film içindeki kilise karşıtı ögeler nedeniyle yasaklandı. Ancak uluslar arası bir kabul gördü. Sanat yaÅŸamı boyunca bu tür dağıtım ve sansür sorunları, anlaÅŸmazlıkları devam etti. Bütün bu karışıklıklara raÄŸmen
Bunuel, film yönetmenleri arasında en yaratıcı ve en üretkenlerinden birisi oldu. 1983'de Mexico City'de öldü.

Luis Bunuel sinemada sürrealizmin yaratıcısı ve dolayısıyla akımın en iyi temsilcisi. 1900 yılında Ä°spyanya'da doÄŸmuÅŸ; Madrid'de eÄŸitim görürken Salvador Dali'yle ve sürrealizmle tanışmış. Paris'e gidip sanat dünyasıyla tanışmış ve 29 yaşında, yani 1929'da, ilk filmi olan Endülüs KöpeÄŸini yapmış; senaryoyu da Dali ile birlikte yazmışlar. Bir sene sonra yine Dali'yle birlikte yazdıkları Altın ÇaÄŸ'ı çevirmiÅŸ (filmin bir sahnesinde yine sürrealist ressam Max Ernst oynuyor). Ä°ki filme sürrealist sinemanın ilk iki baÅŸyapıtı olarak nitelendirilir. Aşırı benzetmeler, rüya sahneleri, ölü eÅŸÅŸeklerden tutun da karıncalara kadar birçok unsur bu zamanlarda bile insanı ÅŸaşırtır, iki filmde de herÅŸey çağırışımlara ve rüyalara baÄŸlıdır.

Bunuel sonra Land Without Bread isimli bir belgesel çeker; Ä°spanya'nın fakir bir köyüne götürür kamerasını. Yine zorlayıcı sahnelerle doludur film, ÅŸahsen izlerken pek iyi hissetmemiÅŸtim kendimi. Bu filmden sonra Ä°spanya'dan kovulur, Meksika'ya yerleÅŸir ve sürgün dönemi baÅŸlar, ama yaratıcılığının doruk noktalarına da bu ülkede ulaşır. Los Olvidados (the Young and the Damned, 1950) ile sokaktaki sosyal yaÅŸantıya gözlerini çevirir, bir sürü deneme sonrasında 1961 yılında (bence en iyi filmlerinden biri olan) Exterminating Angel'ı yapar. Ä°zlediÄŸim kadarıyla bu filmle Bunuel'in "burjuva yaÅŸantısı" takıntısı baÅŸlar; sonraki filmlerinde de karakterler aynı tabakaya aittirler ve baÅŸlarına yine "sürreal" olaylar gelir. Bunuel filmlerinde her fırsatta burjuvazi geleneÄŸi ve dinin kendisi eleÅŸtirilir, ya da omik duruma düÅŸürülür. Filmin kabaca konusu bir parti sırasında esrarengiz bir ÅŸekilde bulundukları odadan çıkamayan birkaç zengin hakkındadır.

Aynı sene baÅŸrolünde Catherine Deneuve olan Viridiana isimli filmiyle Cannes'da büyük ödüle ulaşır, böylece Fransa'da çalışmaya ve rahatlıkla projelerde yer almaya baÅŸlar. Filmde kiliseden ayrılan bir rahibe olan Deneuve Hristiyanlık uÄŸruna evini sakatlara ve dilencilere açar. Sonrasında ne olacağını söylemeye gerek yok sanırım.

Filmin biraz da anti-hristiyan söylemiyle Cannes'da ödül aldığını söylemek pek yanlış olmaz, zira film biraz olsun gerçeÄŸe yakın ÅŸeylerden bahsetse de biraz saldırgandı. Bu filmden sonra Bunuel, Deneuve ile iki filmde daha çalışır: Belle de Jour (1967) ve Tristana (1970) yine benzer konulardan bahseder. Tristana'yı izlemedim, Belle de Jour'da zengin bir kocası olan Deneuve bir arkadaşının konuyu açmasıyla fahiÅŸelikle ilgilenmeye baÅŸlar. Laf olsun diye gittiÄŸi bir randevu evine sonradan alışkanlık olarak gelir. Bu film de tipik Bunuel temalarından birkaçını (cinsellik, aldatmak, burjuva karı kocalığı) kapsasa dahi bana göre zayıf filmlerinden. Bunuel'in gerçekten tartışmak istediÄŸi konular sonraki filmlerinden daha açık bir ÅŸekilde seçiliyor.

1964'de Jeanne Moreau ile bir Renoir yeniden çevirimi olan Diary of a Chambermaid'i çevirir, sonrasında yine ünlü filmlerinden the Milky Way (1969) var. Ä°kisini de iyi film olarak duydum ama henüz izleyemedim.

Bunuel deyince asıl konuÅŸulması gereken iki film var bana göre. Ä°lki the Discreet Charm of the Bourgeoisie (Burjuvazinin Gizemli ÇekiciliÄŸi, 1972): adından biraz bir ÅŸekilde anlaşıldığı gibi Bunuel bu filminde de burjuva hayatına yönelik incelemelerde bulunur. Birkaç arkadaÅŸ beraber yemek yemek isterler ama garip sebeplerden ötürü yemeÄŸe baÅŸlayamazlar. Rüya içinde rüya anlatımıyla gittikçe garipleÅŸen acaip bir sinema ÅŸaheseridir.

DiÄŸer önemli filmi ise That Obscure Object Of Desire (1977), aynı zamanda Bunuel'in ölmeden önceki son filmi.. Bunuel asıl bu filmiyle cinsellik temasına deÄŸinen ve "yüzeyin derinliklerine inen" bir bakış açısı saÄŸlar. DiÄŸer filmlerinde de rol alan Fernando Rey yine cinsel dürtüleri doruk noktada, zengin ve kendini beÄŸenmiÅŸ bir burjuva beyefendisini canlandırır. Beyenfendinin tek amacı tanıştığı bir kızla cinsel iliÅŸkiye girmesidir, ona aşık deÄŸildir ama arzuludur. Arzusunu karşılamak için herÅŸeyi denemeye ve yapmaya hazırdır; ama Jean Claude Carriere'in (Bunuel'in önceki filmlerinde de beraber çalıştığı önemli bir senaryo yazarı) yazdığı ve Bunuel'in çektiÄŸi hiçbir filmde arzular tam anlamıyla tatmin edilemez. Karşımızda yine garip garip zincirleme olaylar vardır; bu sırada Bunuel muhtemelen sinemada ilk defa yapılmış birÅŸey yapar: aynı karakteri canlandıran iki farklı oyuncu vardır. Bu yöntemin sebebi çok araÅŸtırılmış ve Bunuel'e konu hakkında yüzlerce sorular sorulmuÅŸ ama hiçbir ipucu alınamamış. Basit bir karakter analizine girdiÄŸinizde bile nerede hangi oyuncunun özellikle seçildiÄŸini tahmin edemiyorsunuz; zaten Bunuel de bu seçimin öylesine yapıldığını, seçimle beraber filme özel anlamlar katmak istemediÄŸini vurgular. Son olarak filmde Bunuel 68 devrimini atlatmış Paris sokaklarının halen ne kadar "tehlikeli" olduÄŸunu gösterme çabasına da el atmış; ÅŸehir terörizmini (ya da baÅŸka deyiÅŸle ÅŸehir gerillalarını) filmine eklemiÅŸtir.

Önemli olarak görünen diÄŸer filmi de 1974 yapımı Phantom of Liberty filmi; henüz izleyemedim. Ama çoÄŸu kaynakta Bunuel'in en garip, en fantastik filmi olduÄŸu söylenir.

Luis Bunuel 1983 yılındaki ölümüne dek 30'un üzerinde film çekmiÅŸ, hepsinin aynı zamanda senaryo yazarlığını üstlenmiÅŸ (çoÄŸu ortaklaÅŸa olsa da) üstelik iki filminin de müziklerini bestelemiÅŸ. BildiÄŸim kadarıyla resim denemeleri de mevcut. Sanat
hayatı yarım yüzyılı aÅŸmış sürrealist bir kiÅŸilik..

Filmleri
Ekmeksiz Toprak (Las Hurdes Tierra Sin Pan)
Seni SevmeyeceÄŸim (Tristana)
Viridiana

Kaynak: europeanfilmfestival.com, sinemafanatik.com

Bu yazı için geridönüş linki