 28 Mayıs 1887'de doğdu. Kızılderili sporcu. Modern spor dünyasının çok yönlü atletlerinden birisi sayılmaktadır.
Olimpiyatlarda pentatlon ve dekatlon dallarında altın madalya sahibi
olan, Amerikan futbolu’nda kolej ve profesyonel liglerde yıldız
oyunculuk, Amerika Ulusal Beyzbol Ligi’nde (Major League Baseball)
oyunculuk ve basketbolda kariyer yapmış bir sporcudur. Olimpiyatlarda
yarışmadan önce, İkinci Beyzbol Liginde iki sezon profesyonel olarak
oynadığı ortaya çıkınca amatör yarışma kurallarına aykırı olması
nedeniyle madalyalarını kaybetmiştir. Ancak ölümünden otuz yıl sonra
1983’te bu madalyalar tekrar verilmiştir.
Çocukluğu ve Gençliği
Thorpe’un doğumu, tam adı ve etnik kökeni hakkında oldukça farklı
bilgiler bulunmaktadır. Kesin olarak bilinen Thorpe’un Yerli
Toprakları’nda doğduğudur ancak doğum sertifikası bulunamamıştır.
Thorpe 28 Mayıs 1887’de ABD’de Oklahoma eyaletinin Prague şehri
yakınlarında doğduğu iddia edilmektedir. Tam adının James Francis
Thorpe olduğu söylense de bu kanıtlanamamıştır. Vaftiz sertifikasında
adı "Jacobus Franciscus Thorpe" olarak kaydedilmiştir.
Annesinin ve babasının etnik kökeni farklı gruplardan gelmektedir.
Babası Hiram Thorpe’un İrlandalı bir babası ve Sac ve Fox Ulusu’ndan
yerli bir annesi vardı. Annesi Charlotte Vieux’nün babası Fransız,
annesi ise büyük Sac savaşçısı şef Black Hawk’un (Kara Atmaca) soyundan
gelen bir yerli idi. Sac ve Fox olarak yetiştirilen Thorpe’un yerli
dilindeki adı Parlak Yol anlamına gelen Wa-Tho-Huk idi. Sac ve Fox
Ulusu’nda gelenek olduğu üzere Thorpe doğumu sırasında meydana gelen
bir olaydan esinlenerek adlandırılmıştı. Doğduğu kulübeye giden yolu
güneş ışığının aydınlatması üzerine kendisine bu isim verilmiştir. Bazı
bilgilere göre Hiram Thorpe’un beş karısı ve toplam 19 çocuğu olmuştu
ve bu çocukların en az on biri Vieux’dendi. Katolik olan annesi
Thrope'u inançlı olarak yetiştirmiştir.
Thorpe ikiz kardeşi Charlie ile birlikte Stroud, Oklahoma’daki yerli
okuluna gitti. Dokuz yaşındayken kardeşi Charlie zatürreden öldü. Okula
kardeşinin yardımıyla devam eden Thorpe kardeşinin ölümünden etkilendi
ve birkaç kere okuldan kaçtı. Bunun üzerine Hiram Thorpe oğlunu bir
daha kaçmaması için Lawrence, Kansas’ta şu anda Haskell Yerli Ulusları
Üniversitesi adıyla bilinen okula gönderdi. İki yıl sonra annesinin
ölümüyle birlikte depresyona giren Thorpe, babasıyla birkaç kez
tartıştıktan sonra okuldan kaçarak bir at çiftliğinde çalışmaya başladı.
1904 yılında babasının yanına dönen Thorpe Carlisle, Pensilvanya’da
bulunan Carlisle Yerli Endüstri Meslek Okulu’na girmeye karar verdi. Bu
okulda iken Amerikan futbol tarihinin başlarında en nüfuzlu koçlardan
biri olan Glenn Scobey "Pop" Warner ile çalıştı. Aynı yılın sonlarına
doğru Hiram Thorpe’un ölmesi üzerine Thorpe bir kere daha okulu
bıraktı. Birkaç yıl çiftlikte çalıştıktan sonra Carlisle’a geri dönerek
atletizm kariyerine başladı.
Söylentilere göre Thorpe atletik kariyerine 1907’de Carlisle’da
atletizm pistinden geçerken üzerindeki elbiselerle hazırlıksız olarak
1,75 metrelik sıçrayışla okulun yüksek atlamacılarını geçmesiyle
başlamıştır. Bunun doğru olup olmadığı bilinmez ama kaydedilmiş en
erken atletizm sonuçları 1907 yılına aittir. Thorpe, atletizmin yanı
sıra Carlisle’da Amerikan futbolu ve beyzbol, lacrosse (raket benzeri
sopalarla oynanan bir tür çim hokeyi) ve hatta dans takımlarına da
katılmıştır.
Ulusal anlamda ilk olarak 1911 yılında okulunun futbol takımında farklı
pozisyonlarda oynayarak dikkati çekti. Carlisle’ın Harvard takımını
yendiği 18-13’lük maçta takımının tüm sayılarını Thorpe yapmıştır.
Sezonu 11-1 tamamlayan Carlisle sonraki sezon Thorpe’un 25 "touchdown"
ve 198 sayısıyla (12 maçta) ulusal kolej şampiyonasına katılmıştır.
Carlisle'ın 1912 yılındaki karşılaşmaları içinde, West Point
karşısındaki etkileyici 27-6’lık galibiyet dikkat çeker. Thorpe’un
yaptığı 92 yardalık touchdown takım arkadaşının yapmış olduğu penaltı
yüzünden iptal edilmiş ancak Thorpe bir sonraki oyunda 97 yardalık bir
touchdown yapmayı başarmıştır. Thorpe 1911 ve 1912 yıllarında Amerikan
ulusal karmasına seçilmiştir.
O maç sırasında, daha sonra ABD başkanı olacak olan Dwight Eisenhower
Thorpe’u engellemeye çalışırken dizini incitmiştir. Eisenhower 1961
yılında yaptığı bir konuşmada Thorpe’tan şöyle sözetmiştir: "Zaman
zaman doğuştan üstün yeteneklere sahip insanlarla karşılaşırız. Aklıma
Jim Thorpe geliyor. Hayatında bir kere bile antrenmana çıkmamıştır ama
bugüne kadar gördüğüm futbol oyuncularından daha iyi oynayabilirdi." .
Futbol, Thorpe’un en sevdiği spordu ve hep öyle kaldı. Atletizm pistine
ara sıra çıkıp yarışıyordu. Yine de Thorpe asıl ününü atletizm ile
kazanmıştır.
Olimpiyat Kahramanı
İsveç’in başkenti Stokholm’de yapılan 1912 Yaz Olimpiyatları’nda
programa iki yeni atletizm dalı konmuştu: Pentatlon ve dekatlon. 1906
Yaz Olimpiyatları’nda antik Yunan oyunlarındakine benzer bir pentatlon
karşılaşması yapılmıştı ancak 1912 yılında pentatlon karşılaşmaları
uzun atlama, cirit atma, 200 metre kısa mesafe koşu, disk atma ve 1500
metre koşu dallarından oluşturulmuştu.
1880 yılından beri ABD’de yapılmasına ve St. Louis’deki 1904 Yaz
Olimpiyatları’nda bir çeşit dekatlon karşılaşması yer almasına rağmen
dekatlon karşılaşmaları atletizm içinde yeni bir daldı ve
Olimpiyatlardaki dekatlon ABD versiyonundan farklıydı. Carlisle
atletizm takımında birçok dalda yarışan Thorpe gibi çok yönlü bir atlet
için bu iki yeni karşılaşma, biçilmiş kaftandı. Dolayısıyla Thorpe hem
pentatlon hem de dekatlon için ABD Olimpiyat Seçmeleri’ne katıldı.
Üç karşılaşmayı kazanarak Doğu Bölgesi Seçmeleri'ni kolayca kazanan
Thorpe aralarında daha sonra Uluslararası Olimpiyat Komitesi Başkanı
olacak Avery Brundage’in de bulunduğu pentatlon takımına seçildi.
Dekatlon takımı için yalnızca birkaç aday olması nedeniyle seçmeler
iptal edildi. Thorpe ilk ve tek dekatlon karşılaşmasına Olimpiyatlarda
katılacaktı.
Thorpe'un Olimpiyatlardaki karşılaşma programı oldukça doluydu, çünkü
pentatlon ve dekatlonun yanı sıra uzun atlama ve yüksek atlama
dallarında da yarışıyordu. İlk karşılaşma pentatlon dalındaydı ve beş
farklı dalın dördünü önde bitiren Thorpe 1912 yılından önce hiç
yarışmadığı cirit atmada üçüncü geldi. Yarışma sonuçları
karşılaşmalardaki sıralama puanlarına göre belirlense de, elde edilen
derecelere göre de puanlama yapılıyordu. Thorpe kendinden sonra gelen
Norveçli rakibi Ferdinand Bie’nin 400 puan önünde 4041.530 puan ile
pentatlonda birinci geldi.
Pentatlonda altın madalya kazandığı gün, yüksek atlama finallerine
katılmaya da hak kazandı. Finalde dördüncü olan Thorpe uzun atlamayı da
yedinci olarak bitirdi. Thorpe’un son karşılaşması olan dekatlonda
favori evsahibi Hugo Wieslander idi. Ancak Thorpe’un karşısında varlık
gösteremeyen Wieslander karşılaşmayı 700 puan geriden tamamladı. Thorpe
on dalın dördünde birinci geldi.
O zamanki âdetlere göre madalyalar atletlere oyunların kapanış
töreninde veriliyordu. İki altın madalyanın yanı sıra Thorpe dekatlon
için İsveç Kralı V. Gustav ve pentatlon için Rus Çarı II. Nikolay
tarafından verilen iki ayrı başarı ödülünü de kazandı. Kral Gustav’ın
Thorpe’a ödülünü verirken "Bayım, siz dünya üzerindeki en büyük
atletsiniz," dediği ve Thorpe’un da "Teşekkürler Kral" dediği
söylenmektedir.
Thorpe'un başarısı ülkesinde de dikkatleri çekti ve dönüşünde New York
şehrinin ünlü Broadway bulvarında konfetilerle karşılandı. Thorpe daha
sonraları bu karşılamayı şöyle anlatmıştır: "İnsanların çığlık çığlığa
adımı haykırdıklarını duydum ve yalnızca bir kişinin nasıl bu kadar
dostu olabileceğini anlayamadım."
Thorpe, 1912 Olimpiyatlarında atletizmin yanı sıra ABD atletlerinden
oluşan iki takımın yaptığı iki beyzbol gösteri karşılaşmasının birine
de katılmıştır. Tüm dünyanın daha sonra öğreneceği üzere bu Thorpe’un
beyzbolu ilk denemesi değildi.
Profesyonelliğinin İlanı
1913 yılında, Olimpiyatlara katılan atletlerin amatör olması konusunda
çok katı kurallar bulunmaktaydı. Yarıştıkları için para ödülü alanlar,
spor öğretmenleri ve daha önce profesyonellere karşı yarışmış olanlar
amatör sporcu sayılmıyor ve Olimpiyatlara katılmalarına izin
verilmiyordu.
1913 Ocak ayının sonlarına doğru ABD gazeteleri, Thorpe’un daha önce
profesyonel beyzbol oynadığı hakkındaki iddiaları yayımladılar. İlk
olarak hangi gazetenin bu iddiayı gündeme getirdiği belli olmasa da
bulunabilen en erken baskı Providence Times gazetesine aittir, ancak
iddiaların önce Worcester Telegram gazetesinde yayımlandığından
sözedilir. Hakikaten de Thorpe 1909 ve 1910 yıllarında Rocky Mount,
Kuzey Carolina’da Doğu Carolina Ligi’nde profesyonel beyzbol oynamış ve
bunun karşılığında da az miktarda para almıştır. College players, in
fact, regularly spent summers playing professionally, but most, as
opposed to Thorpe, used aliases.
Kamuoyu Thorpe’un geçmişiyle çok ilgilenmediyse de, Amatör Atletizm
Birliği (Amateur Athletic Union – AAU) ve özellikle Birliğin sekreteri
James E. Sullivan bu olayı çok ciddiye almıştır. Thorpe Sullivan’a
yarı-profesyonel olarak beyzbol oynadığını bildiren bir mektup
göndermiştir: "...Yalnızca basit bir Yerli okul çocuğu olduğum ve böyle
şeyler hakkında bir şey bilmediğim gerçeği nedeniyle kısmen mazur
görülmeyi umuyorum. Hakikaten de yanlış bir şey yaptığımı bilmiyordum
çünkü bildiğim birçok kolej öğrencisinin yaptığını yapıyordum ancak
onlar kendi isimlerini kullanmamışlardı..."
Mektubunun hiçbir faydası olmadı ve AAU geçmişe yönelik olarak
Thorpe’un amatörlüğünü kaldırmaya karar verdi ve IOC’nin de aynı
şekilde davranmasını önerdi. Aynı yıl içinde IOC oybirliğiyle Jim
Thorpe’un tüm Olimpiyat madalyalarını, ödüllerini ve unvanlarını geri
almayı kararlaştırdı ve onu profesyonel sporcu ilan etti.
Thorpe para karşılığında oynamış olsa da diskalifiye edilmesi
kuraldışıydı. 1912 Olimpiyatları’nın kural kitapçığında herhangi bir
karşı çıkmanın Oyunların kapanış töreninden sonra 30 gün içinde
yapılması gerektiği belirtilmişti. İddiaların gazetelerde yayımlanması
1913 Ocak ayında yani Stokholm Oyunlarının bitişinden altı ay sonraya
denk gelmektedir. AAU ve IOC görevlilerinin bu kuraldan haberi olmadığı
ya da bilerek dikkate almadıkları anlaşılmaktadır. Ayrıca Olimpiyat
Oyunlarından çok önce Thorpe’un amatör statüsünün sorgulandığı ancak
1913 yılında bu iddialarla karşı karşıya kalana kadar AAU tarafından
dikkate alınmadığı hakkında bazı kanıtlar da bulunmaktadır.
Bu olayın Thorpe için tek olumlu yanı, profesyonel olduğunun ilanından
sonra Amerika Ulusal Beyzbol Ligi’ndeki takımlardan teklifler almasıdır.
Beyzbol, Amerikan Futbolu ve Basketbol
1913 yılında New York Giants beyzbol takımıyla anlaşan Thorpe üç sezon
boyunca fasılalarla dış saha oyuncusu olarak görev yaptı. 1916
sezonunda hiç maça çıkmayan Thorpe 1917 yılında beyzbol oynamak için
Giants takımına geri döndü ancak sezonun başlarında Cincinnati Reds
takımına satıldı. Aynı sezonun sonlarına doğru Giants takımına geri
satılan Thorpe 1918 yılında da Giants takımında aralıklı olarak oynadı.
21 Mayıs 1919 tarihinde de Pat Ragan ile takas edilerek Boston Braves
takımına katıldı. Sıradan bir beyzbol kariyeri geçiren Thorpe 91 sayı
yaptı bunun 82’sini vurucu olarak yapmıştır ve 289 oyundaki vuruş
ortalaması 0,252’dir. 1922 yılına kadar ikinci liglerdeki takımlarda
beyzbol oynamaya devam etmiştir.
Aynı dönemde Thorpe Amerikan futbolunu da bırakmamıştır. 1915 yılında
Canton Bulldogs takımıyla kontrat yapan Thorpe, maç başına o dönem için
çok fazla sayılabilecek bir rakam olan 250 dolara anlaşmıştır. Başarılı
olan takım 1916, 1917 ve 1919’da şampiyonluklar kazanmıştır. 1920
yılında Bulldogs takımı Amerikan Profesyonel Amerikan Futbolu
Birliği’ni (American Professional Football Association – APFA)
oluşturan on dört takımdan biri olmuştur. Bu birlik iki yıl sonra
Amerikan Ulusal Futbol Ligi’ne (National Football League – NFL)
dönüşmüştür. Thorpe, Canton takımında oynamaya ve aynı zamanda takımı
çalıştırmaya devam ederken APFA’nın ilk başkanı seçilmiştir. 1921’den
1923’e kadar, Thorpe La Rue, Ohio’da tamamen Amerikan Yerlilerinden
oluşan Oorang Indians takımı için oynadı.
Thorpe 1920 ile 1928 yılları arasında altı değişik takım için oynadıysa
da hiçbir şampiyonluk takımında yer alamamıştır. 52 NFL maçı oynadıktan
sonra 41 yaşında iken profesyonel Amerikan futbolunu bırakmıştır.
Thorpe spor dünyasında aktif olmaya devam etti. Son zamanlarda
basketbolda da kariyer yaptığına dair kanıtlar vardır. "Jim Thorpe ve
Dünyaca Ünlü Yerlileri" adı altında iki yıl boyunca (1927-1928) New
York, Pensilvanya ve Marion, Ohio’da kasaba kasaba dolaşmışlardır.
Hayatının bu dönemine ait çok az kayda rastlanması nedeniyle 2005
yılına kadar Thorpe’un biyografisini yazanlar basketbol kariyerinden
habersizdi.
Yaşamının son dönemi ve ölümü
Thorpe, Carlisle’da tanıdığı Iva Miller ile 1913 yılında evlendi.
Çiftin dört çocuğu olmuştur: Jim Jr. (2 yaşında öldü), Gale, Charlotte
ve Grace. Thorpe’un zaman zaman çok fazla içki içmesi çiftin 1924
yılında boşanmalarının büyük ihtimalle ana sebebidir.
Thorpe 1926 yılında Freeda Kirkpatrick ile evlenmiş ve dört oğlu
olmuştur: Carl, William, Richard, ve John. Spor yaşamı sona erdikten
sonra Thorpe ailesini geçindirmek için çabalamıştır. Spor dışında
çalışmayı zor bulan Thorpe hiçbir zaman bir işte uzun süre
tutunamamıştır. Büyük Buhran’ın da işleri zorlaştırması Thorpe’un işten
işe geçmesine neden olmuştur. Çeşitli sinema filmlerinde figüran olarak
yer almış, özellikle de kovboy filmlerinde Yerli şefi rolünü
oynamıştır. Ayrıca inşaat işçiliği, bar fedailiği de yapmış ve 1945
yılında kısa bir süre ticari yük taşıyan gemilerde tayfa olarak
çalışmıştır. Bundan dört yıl önce de eşi Thorpe'tan boşanmıştır.
1950’lere gelindiğinde beş parasız kalan Thorpe dudak kanseri nedeniyle hastaneye yatırıldı.
Üç yıl sonra, üçüncü eşi Patricia Askew ile Lomita, Kaliforniya’daki
karavan evinde akşam yemeği yerken üçüncü kalp krizini geçirmiş, suni
teneffüs ile kısa süre için hayata döndürüldükten sonra bilincini
yeniden kaybetmiş ve 28 Mart 1953 günü 65 yaşında ölmüştür.
Öldükten Sonra
Thorpe’un üçüncü eşi Patricia, küçük Pensilvanya kasabası Mauch
Chunk’un umutsuz bir şekilde iş olanaklarını artırmaya çalıştığını
duyunca kasaba ile bir anlaşma yaptı. Thorpe’un cenazesini satın alan
kasaba onun adına bir anıt dikti ve kasabanın adını Jim Thorpe olarak
değiştirdi. Üzerinde İsveç Kralı V. Gustav ile konuşmasının yazılı
olduğu anıt hâlâ kasabadadır.
Thorpe basından da büyük ilgi görmüştür. 1950 yılında Associated Press
tarafından spor yazarları arasında yapılan ankete göre Thorpe 20.
yüzyılın ilk yarısının en büyük atleti seçilmiştir. Aynı dönemde başka
bir ankette de en iyi Amerikan futbolu oyuncusu seçilmiştir. 20.
yüzyılın sonuna doğru Jim Thorpe adı hafızalardan silinmeye başladıysa
da "yüzyılın atleti" sıralamalarının çoğunda hâlâ üst sıralarda yer
almaktaydı.
1951 yılında Thorpe henüz hayatta iken, ünlü Kazablanka filminin
yönetmeni Michael Curtiz yönetmenliğinde Burt Lancaster’ın başrolü
oynadığı Jim Thorpe: All-American adlı film çekilmiştir. 1931 yılında
film haklarını MGM’e 1.500 dolar karşılığı satan Thorpe'un filmden
hiçbir kazancı olmamıştır.
1963 yılında Jim Thorpe NFL'in en büyük onur ödülü olan Profesyonel
Amerikan Futbolu Anı Evi’ne kabul edildi. Her ne kadar Anı Evi’ne
alınan ilk oyuncu olduğu söylense de aslında ilk alınan oyuncu Chicago
Bears takımının kurucusu, sahibi, koçu ve oyuncusu olan George
Halas’tır. Anı Evi'nde ayrıca oyuncunun bir heykeli de bulunmaktadır.
1986 yılında Jim Thorpe Ödülü Kolej Amerikan futbolunda en iyi geri savunma oyuncusuna verilmeye başlandı.
1999 yılında en son oyununun üzerinden 81 yıl, ölümünün üzerinden 46
yıl geçmiş olmasına rağmen, The Sporting News gazetesinin En Büyük 100
Amerikan Futbolu Oyuncusu listesinde 88. sırada yer almıştır. NFL
kurulmadan önce profesyonel futbol oynayıp da listeye alınan tek
oyuncudur.
Unvanların Geri Verilmesi
Yıllar boyunca, çoğu, Thorpe’un hayattaki yedi çocuğundan birisi
tarafından başlatılan, Olimpiyat unvanlarının geri verilmesi yönünde
birçok girişim yapılmıştır. Bunların arasında en ısrarlı olanı, Robert
Wheeler ve Florence Ridlon’un girişimidir. Sonuç olarak hem AAU hem de
Amerika Birleşik Devletleri Olimpiyat Komitesi’nin (United States
Olympic Committee -USOC) kararlarını değiştirmesinde ve Thorpe’a 1913
yılından önceki amatör statüsünün iadesinde başarılı olmuşlardır.
1982 yılında, Jim Thorpe Vakfı’nı kurmuş ve ABD Kongresi’nin desteğini
de almışlar ve bu destekle birlikte 1912 yılında Thorpe’un diskalifiye
edilmesinin 30 günlük sürenin dışında yapıldığı kanıtlarını da
göstererek, Thorpe’a unvanlarını iade etmek için daha önce hiçbir
girişim yapmamış olan IOC’nin de dikkatini çekmeyi başardılar.
1982 yılının Ekim’inde IOC İcra Kurulu Thorpe’a unvanlarının geri
verilmesini karara bağladı. Ancak sıra dışı bir kararla Bie ve
Wieslander ile birlikte birinci ilan edildi. 18 Ocak 1983’te yapılan
bir törenle Thorpe'un çocuklarından ikisi olan Gale ve Bill’e hatıra
madalyaları sunulmuştur. Orijinal madalyalar müzelere girdiyse de
çalınmıştır ve hâlâ kayıptır.
Yazıyı alıntıla | Okunma: 159
|