Haydar Aliyev
(1923 - 2003)

Haydar Alirza oğlu Aliyev 10 Mayıs 1923 senesinde Azerbaycan’ın Nahçıvan kentinde doğdu. 1939 senesinde Nahçıvan Pedagoji Teknik Okulu’nu bitirdikten sonra Azerbaycan Sanayi Enstitüsü’nde (şimdiki adı Azerbaycan Devlet Petrol Akademisi) eğitim gördü. Ortaya çıkan savaş Haydar Aliyev’e eğitimini tamamlamasına fırsat vermedi.

1941 yılından itibaren Haydar Aliyev Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Halk İçişleri Komiserliğinde ve Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Halk Komiserleri Meclisi’nde Şube Müdürü olarak görev yaptı ve 1944 senesinde çalışmak için devlet güvenlik teşkilatlarına gönderildi. Bu dönemden itibaren devlet güvenlik teşkilatlarında çalışan Haydar Aliyev 1964’ten Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu yanında devlet güvenlik komitesinde başkan yardımcısı, 1967 yılından itibaren ise başkan olarak görev yaptı ve tuğgeneral rutbesine kadar yükseldi. Bu dönemlerde o, Leningrat’ta (şimdiki adı Saint Petersburg) özel yüksek öğrenim gördü, 1957 senesinde ise Azerbaycan Devlet Üniversitesi Tarih bölümünü bitirdi.

Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin Haziran 1969 tarihli genel toplantısında Haydar Aliyev Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri seçilerek cumhuriyetin yönetimini üstlendi. Aralık 1982’de Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbüro üyeliğine seçilen Haydar Aliyev SSCB Bakanlar Kurulu Başkanı Birinci Yardımcısı görevine atandı ve SSCB yöneticilerinden biri oldu. Yirmi yıl SSCB Yüksek Sovyeti’nde milletvekilliği yapan Haydar Aliyev beş yıl ise SSCB Yüksek Sovyeti başkan yardımcısı olarak çalıştı.

Ekim 1987’de Haydar Aliyev Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbürosu’nun ve bizzat Genel Sekreter Mihail Gorbaçov’un yürüttüğü siyasi yöntemleri protesto ederek, görevlerinden istifa etti.

20 Ocak 1990 yılında Sovyet ordusunun Bakü’de yaptığı kanlı facia ile ilgili olarak ertesi gün Moskova’da Azerbaycan temsilciliğine gelen Haydar Aliyev bildiri yayımlayarak, Azerbaycan halkına karşı yapılan suçun organizatörlerinin ve faillerinin cezalandırılmasını talep etti. Dağlık Karabağ’da baş gösteren ihtilaflı kritik durumla ilgili olarak SSCB ileri gelenlerinin ikiyüzlü siyasetini protesto eden Haydar Aliyev 1991 yılı Haziran ayında Sovyetler Birliği Komünist Partisi üyeliğinden istifa etti.

Temmuz 1990 senesinde Azerbaycan’a geri dönen Haydar Aliyev önceleri Bakü’de, daha sonra Nahçıvan’da yaşadı, aynı yılda da Azerbaycan Yüksek Sovyeti milletvekili seçildi. 1991-1993 yılları arasında Nahçıvan Otonom Cumhuriyeti Yüksek Meclisi’nin Başkanı, Azerbaycan Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti’nin Başkanı görevlerini yaptı. 1992 senesinde Yeni Azerbaycan Partisi’nin Nahçıvan şehrinde yapılan kuruluş kongresinde Haydar Aliyev parti başkanı seçildi.

Mayıs-Haziran 1993’te hükümet krizinin iyice derinleşmesi nedeniyle ülkenin iç savaşın eşiğine gelmesi ve bağımsızlığın kaybedilmesi tehlikesinin ortaya çıkması üzerine Azerbaycan halkı Haydar Aliyev’in yönetime getirilmesi talebi ile ayaklandı. Azerbaycan’ın o dönemdeki yöneticileri Haydar Aliyev’i resmi olarak Bakü’ye davet etmek zorunda kaldılar. 15 Haziran 1993 senesinde Haydar Aliyev Azerbaycan Yüksek Sovyeti’nin Başkanı seçildi, 24 Temmuz’da ise Milli Meclis’in kararı uyarınca Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın yetkilerini yerine getirmeye başladı. 3 Ekim 1993’te yapılan genel seçimlerin sonucunda Haydar Aliyev Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı seçildi. 11 Ekim 1998 senesınde halkın etkin katılımıyla yapılan seçimlerde Haydar Aliyev oyların %76.1’ini kazanarak tekrar Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı seçildi. 15 Ekim 2003 senesinde yapılan devlet başkanlığı seçimlerinde aday gösterilmesini kabul eden Haydar Aliyev sağlık sorunları nedeniyle seçimlere katılmaktan vazgeçti.

Haydar Aliyev bir takım uluslararası ödüllere, çeşitli ülkelerin üniversitelerinin onursal doktora unvanına ve diğer yüksek nüfuzlu onursal ödüllere layık görülmüştür. Dört kez Lenin Nişanı, Kızıl Yıldız Nişanı ve birçok madalyalarla ödüllendirilen Haydar Aliyev iki kez Sosyalist Emeği Kahramanı unvanını almış, birçok yabancı devletlerin nişan ve madalyaları ile ödüllendirilmiştir.

Azerbaycan’ın otuz yıldan aşkın bir dönemini kapsayan tarihi kaderi Haydar Aliyev’in adı ile kopmaz bağlarla bağlanmıştır. Bu yıllar boyunca halkın toplumsal, siyasal, ekonomik ve kültürel yaşamının tüm alanlarındaki gelişmeler sırf Haydar Aliyev’in adı ile bağlantılıdır.

Ülkeyi yönettiği sürece Haydar Aliyev, kalkınması için daima uğraştığı, zengin kültürü, büyük tarihi geçmişi ile her zaman gurur duyduğu ve gelecek kuşaklarının kaderi ile kaygılandığı öz yurdu Azerbaycan’ı bir devlet gibi zamanın zor ve sert sınavlarından geçirdi.

Seçkin siyaset ve devlet adamı, halkın kayıtsız şartsız lideri olarak Haydar Aliyev hayatta iken bile canlı efsaneye dönüştü. Bu yüzden Haydar Aliyev fenomeni her zaman dikkatleri çekmiştir. Dünya Azerilerinin bu milli liderinin herkesi hayran bırakacak düzeyde olan coşkun siyasal faaliyeti gerek ülke, gerekse de dünya basınında geniş yankı bulmuştur.

Azerbaycan halkı ulusal devlet düzeninin çökmesi tehlikesi ile yüzleştiği ve çok zor günlerini yaşadığı dönemlerde - Haziran 1993’te ısrarla mevcut yönetimin değiştirilmesini talep etti ve o zamandan itibaren kaderini Haydar Aliyev’e emanet etti.

Halkının böyle sıkıntılı günler geçirdiğini görünce onun ısrarlı davetini kabul eden Haydar Aliyev Azerbaycan’da siyaset sahnesine geri döndü. Haydar Aliyev’in bu dönüşünü halk büyük umut ve sevinçle karşıladı, işte bu gün Azerbaycan’ın tarihine Ulusal Kurtuluş günü olarak geçti.

Kaynak: aliyevheritage.org